Skip to content

Ekonomia społeczna a spółdzielnia socjalna

Spółdzielnia socjalna

– idea, uwarunkowania prawne i społeczne

 [Opracowanie na podstawie raportu z badań jakościowych w gminie Słubice]*

 

Ekonomia społeczna a spółdzielnia socjalna

Spółdzielnie socjalna jest jednym z podmiotów ekonomii społecznej. Wg serwisu internetowego ekonomiaspoleczna.pl, ekonomia społeczna jest sposobem na określenie inicjatyw ekonomicznych, których cele mają charakter społeczny – zyski są ponownie inwestowane w dalszą realizację tych celów lub wspólnotę związaną z inicjatywą.

Mając świadomość dość dużego poziomu ogólności, autorzy portalu doprecyzowali tę definicję, korzystając z kryteriów zdefiniowanych przez EMES  (European Research Network). Według badaczy z tej organizacji, przedsiębiorstwem społecznym jest podmiot, który spełnia:

a/ kryteria ekonomiczne, co oznacza:
– prowadzenie w sposób względnie ciągły, regularny działalności w oparciu o instrumenty ekonomiczne;

– niezależność, suwerenność instytucji w stosunku do instytucji publicznych;
– ponoszenie ryzyka ekonomicznego;
– istnienie choćby nielicznego płatnego personelu,

b/oraz kryteria społeczne, co oznacza:
– wyraźną orientację na społecznie użyteczny cel przedsięwzięcia;
– oddolny, obywatelski charakter inicjatywy;
– specyficzny, możliwie demokratyczny system zarządzania;
– możliwie wspólnotowy charakter działania;
– ograniczoną dystrybucję zysków.

W Polsce nie ma pełnej bazy wszystkich podmiotów ekonomii społecznej. Najpowszechniejsze – a zarazem najmniej kojarzące się z ekonomią społeczną – są organizacje pozarządowe prowadzące działalność gospodarczą. Do tego należy dołączyć różnego rodzaju spółdzielnie pracy (kilkaset spółdzielni), spółdzielnie osób prawnych (kilka), spółki non-profit, spółki wodne, a także Warsztaty Terapii Zajęciowej (ok. 70), Kluby Integracji Społecznej (ok. 20), Centra Integracji Społecznej (5),  Zakłady Aktywizacji Zawodowej (3),  a także sieć instytucji wspierających rozwój ekonomii społecznej: sieć Ośrodków Wsparcia Ekonomii Społecznej (20) czy Ośrodki Wsparcia Spółdzielczości Socjalnej (2-3).  Sztandarowym natomiast podmiotem ekonomii społecznej są spółdzielnie socjalne, których liczba ciągle wzrasta – obecnie jest to kilkadziesiąt przedsiębiorstw[1].

Podstawowym dokumentem regulującym funkcjonowanie spółdzielni socjalnych jest Ustawa o spółdzielniach socjalnych z 27 kwietnia 2006 r. I chociaż wpływ na kształt tej formy działalności mają również inne akty prawne, to właśnie ona określa najważniejsze zasady tworzenia i funkcjonowania takich podmiotów.

Artykuł 2 Ustawy stanowi, że „Przedmiotem działalności spółdzielni socjalnej jest prowadzenie wspólnego przedsiębiorstwa w oparciu o osobistą pracę członków” (pkt. 1) oraz, że: „Spółdzielnia socjalna działa na rzecz:

1) społecznej reintegracji jej członków przez co należy rozumieć działania mające na celu odbudowanie i podtrzymanie umiejętności uczestniczenia w życiu społeczności lokalnej i pełnienia ról społecznych w miejscu pracy, zamieszkania lub pobytu,

2) zawodowej reintegracji jej członków przez co należy rozumieć działania mające na celu odbudowanie i podtrzymanie zdolności do samodzielnego świadczenia pracy na rynku pracy” (pkt. 2).

Spółdzielnię socjalną mogą założyć osoby bezrobotne, niepełnosprawne, a także należące do grup wymienionych w ustawie o zatrudnieniu socjalnym, np. osoby bezdomne czy wychodzące z więzienia, uzależnione od alkoholu czy narkotyków (po zakończeniu leczenia/terapii) czy uchodźcy realizujący indywidualny program integracji. Wśród założycieli mogą być również osoby spoza tych grup, ale ich liczba nie może przekroczyć 50% wszystkich członków.

Minimalna liczba członków spółdzielni to 5 osób (czyli min. 3 osoby spośród wyżej wymienionych grup), maksymalna – 50 (w przypadku, gdy spółdzielnia powstaje w wyniku przekształcenia spółdzielni osób niepełnosprawnych lub niewidomych, nie ma górnego limitu).

Powyższe limity dotyczą spółdzielni zakładanej przez osoby fizyczne. Jest również możliwość założenia spółdzielni przez osoby prawne – uprawnionego do tego są organizacje pozarządowe, jednostki samorządu terytorialnego oraz kościelne osoby prawne. W ich przypadku minimalna liczba członków to dwa.

Jedną z cech odróżniających spółdzielnie socjalne od innych podmiotów gospodarczych jest zapis, że min. 40% nadwyżki bilansowej musi być przekazane na fundusz zasobowy, min. 40% na społeczną lub zawodową reintegrację członków. Nadwyżka nie może zaś zostać wypłacona członkom spółdzielni.

Spółdzielnia socjalna może korzystać też ze specjalnych warunków finansowych – np. na mocy umowy ze starostwem powiatowym składki na ubezpieczenie emerytalne,  rentowe  i wypadkowe mogą być finansowane z Funduszu Pracy, ponadto może być wspierana ze środków państwowych lub samorządowych w zakresie doradztwa, poręczeń, pożyczek czy refundacji kosztów lustracji – na mocy szczególnych umów.

Do zachęt mających skłonić ludzi do zakładania spółdzielni socjalnej należą również różnego rodzaju dotacje, np. finansowane z powiatowych urzędów pracy na założenie i rozwój spółdzielni, w wysokości 20 tysięcy złotych na jednego spółdzielcę z grup określonych wyżej (czyli niekoniecznie na każdego spółdzielcę).

Przedstawione wyżej zachęty finansowe mają ułatwić osobom będącym w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, zagrożonym wykluczeniem społecznym, podjęcie decyzji o uruchomieniu grupowej działalności gospodarczej. Działalności, która realizowana na otwartym, konkurencyjnym rynku, musi odpowiadać na potrzeby klientów (których wcześniej należy pozyskać), wygrywać z konkurencją – funkcjonować tak, jak każdy inny podmiot gospodarczy.

W praktyce często jednak spółdzielnie socjalne korzystają z różnych form wsparcia, najczęściej polegających na zlecaniu zadań przez jednostki samorządu terytorialnego – dotyczy to zwłaszcza najpopularniejszych branż, w jakich działają spółdzielnie, niewymagających specjalistycznej wiedzy ani dużych nakładów inwestycyjnych, czyli podstawowe usługi remontowo-budowlane, sprzątanie, usługi opiekuńcze, usługi gastronomiczne, itp.

Spółdzielnia socjalna, jako samodzielny i pełnoprawny podmiot, ma możliwość dowolnego kształtowania swojej oferty, zarówno jeśli chodzi o zakres oferowanych usług czy produktów, jak i warunki sprzedaży, poziom zatrudnienia, itd.

Spółdzielnia socjalna jako narzędzie reintegracji społecznej i zawodowej

Przedstawione powyżej założenia spółdzielni jasno wskazują, jaki cel postawili twórcy jej koncepcji – wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem społecznym w działaniach aktywizacyjnych, integracyjnych, wzmacniających, pozwalających wrócić na rynek pracy i do życia społecznego.

Te podwójne, ekonomiczno-społeczne cele, powodują, że spółdzielnia socjalna jest z jednej postrzegana jako interesująca formuła pracy z ludźmi potrzebującymi wsparcia, z drugiej – żywe są obawy, czy są to na pewno osoby odpowiednio przygotowane do prowadzenia tego typu działalności. Dlatego też wiele spółdzielni socjalnych zostało utworzonych w ramach działań prowadzonych przez instytucje pomocy społecznej, które były inicjatorami, a także udzielały (lub udzielają nadal) pomocy spółdzielcom, nie tylko poprzez poszukiwania zleceń, ale też w bieżącym doradztwie dotyczącym prowadzenia działalności (nie tylko w wymiarze ekonomicznym, ale również personalnym, zarządczym, komunikacyjnym).

Spółdzielnia socjalna traktowana jest jako jedno z narzędzi wykorzystywanych w ramach aktywnej integracji społecznej, skierowane do określonej grupy wymagającej wsparcia. Wymiar ekonomiczny przedsięwzięcia jest również ważny, ale czasem znajduje się on na drugim miejscu – na pierwszym jest zaktywizowanie spółdzielców do działania, wskazanie im celu, do którego mają dążyć, itp.

Spółdzielnie nie są jeszcze na tyle rozpowszechnione, żeby móc ocenić, jaki wpływ wywierają na społeczność lokalną, na spółdzielców, na rynek, ale warto zwrócić uwagę, że nie są to podmioty neutralne dla środowiska lokalnego – angażują kilka-kilkanaście osób, które w sposób zorganizowany wchodzą na określony rynek, stają się konkurencją dla miejscowych przedsiębiorców z tej samej branży, grupują aktywniejszych mieszkańców w jednej formie organizacyjnej, a zarazem są nosicielami pewnej etykiety – „spółdzielni socjalnej”. Ta obowiązkowa część nazwy każdej spółdzielni może być z jednej strony pozytywna – zachęca społecznie odpowiedzialnych przedsiębiorców czy przedstawicieli instytucji do wejścia we współpracę, mającą częściowo charakter pomocowy, ale z drugiej strony – może naznaczać spółdzielców, którzy nie mogą się poczuć 100% przedsiębiorcami, gotowymi do wolnorynkowej konfrontacji  ekonomicznej.

* Tekst jest częścią raportu z badań jakościowych przeprowadzonych w gminie Słubice w  związku z realizacją (przez Stowarzyszenie CAL, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Słupnie, Stowarzyszenie BORIS oraz ARKA-TECH sp. j. z Płocka) partnerskiego projektu „Innowacje – Przedsiębiorczość – Rozwój”, nakierowanego na działania aktywizujące i badawcze w obrębie ekonomii społecznej. Badania zostały zrealizowane w okresie maj-czerwiec 2011. Raport opracował Piotr Henzler.

 



[1] Dane liczbowe zaczerpnięte z wystąpień ekspertów zajmujących się ekonomią społeczną podczas seminarium konsultacyjnego w ramach projektu Innowacje-Przedsiębiorczość-Rozwój, 1-2.07.2011 r. w Zaździerzu